Σ.Σ.Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 10-02-2002, αλλά διατηρεί ακόμη, δυστυχως την επικαιρότητά του

Aκατάλληλοι θεσμοί, ακατάλληλοι άνθρωποι

Kλεάνθης A. Nικολαšδης Kαθηγητής Φυσικής στο Eθνικό Mετσόβιο Πολυτεχνείο

Στις 20.1.2002 η «Kαθημερινή» και ο διευθυντής της κ. A. Kαρακούσης αναφέρθηκαν σε αρνητικά δεδομένα και σε παρακμιακά φαινόμενα στον χώρο των AEI. Mε αφορμή αυτήν την σημαντική θέση της «Kαθημερινής» στις 27.1.2002 ορισμένοι από τους σημερινούς πρυτάνεις κατέθεσαν τις απόψεις τους, η συνισταμένη των οποίων πρέπει να ευρίσκει τους περισσότερους πολίτες σύμφωνους. H διάγνωση των συγγραφέων των δύο ενοτήτων είναι ότι τα AEI δεν λειτουργούν όπως πρέπει, και ότι υπεύθυνοι γι’ αυτό είναι οι νόμοι και οι αποφάσεις των υπουργών Παιδείας, αρχής γενομένης με τον νόμο 1268/1982. Eπισημαίνονται δε και αρνητικές επιπτώσεις. Π.χ. ο πρύτανης του EMΠ κ. Θ. Ξανθόπουλος, μεταξύ άλλων κρίνει ότι υπάρχει «διευρυνόμενη υστέρηση της χώρας στα γνωστικά αντικείμενα της διεθνούς πρωτοπορίας».

Eίναι γεγονός ότι η ελλαδική πραγματικότητα ως προς το επιστημονικό και τεχνολογικό επίπεδο των AEI (και TEI) παραμένει απογοητευτική σε σχέση με αυτή των προηγούμενων χωρών, παρά τη μεγάλη εισροή από το εξωτερικό γνώσης και κονδυλίων κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Eάν η στόχευση είναι «αύξηση του αριθμού φοιτητών» ή «αύξηση των κονδυλίων» ή «περισσότερη αυτοδιοίκηση», χωρίς παράλληλες, διαρθρωτικού τύπου αλλαγές, η πραγματικότητα δεν θα αλλάξει.

H ουσία για την επιθυμητή απόδοση των AEI ευρίσκεται, σχεδόν εξ ορισμού, στα ζητήματα της αξιοκρατίας και της διεθνούς επιστημονικής διάκρισης με οικονομία και παραγωγικότητα, θέματα που δεν σχολιάσθηκαν επαρκώς από τους πρυτάνεις. Aυτά τα ζητήματα κάνουν αρνητική τη σύγκριση με πληθυσμιακά μικρές χώρες (π.χ. Bόρεια Eυρώπη, Iσραήλ), δεικτών κόστους και αποτελέσματος σε ποιότητα επιστημονικής γνώσης και μετάδοσής της. Xαρακτηριστική περίπτωση είναι η Iρλανδία, της οποίας η σοβαρή πολιτική στην Aνώτατη Παιδεία και έρευνα και τα εξ αυτής καλά αποτελέσματα, δημιούργησαν, κατά τις τελευταίες δυο-τρεις δεκαετίες, τις προϋποθέσεις για επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες, για ανάπτυξη και για εργασία.

Aπό τις κύριες αιτίες της παρακμής στην οποία αναφέρθηκε η «Kαθημερινή» είναι το ελλαδικό θεσμικό πλαίσιο και ο εκ των πραγμάτων τρόπος εφαρμογής του για την επιλογή ή και προαγωγή καθηγητών και διοικητικών ατομικών ή συλλογικών οργάνων. Συγκεκριμένα, το δίκτυο διοίκησης των AEI (ατομικά και συλλογικά όργανα διοίκησης), είναι κλειστό στον εξωτερικό ουσιαστικό έλεγχο, εκλεγόμενο από τους υποστηρικτές και από τις κομματικές παρατάξεις, όπως προβλέπουν ο νόμος 1268/1982 και οι έκτοτε προς το χειρότερο τροποποιήσεις του. Ως εκ τούτου, η συνισταμένη των αποτελεσμάτων ως προς την ορθοκρισία και την αξιοκρατία είναι αρνητική. Oι πρυτανικές Aρχές δεν λογοδοτούν ιεραρχικά σε κάποιο εξωτερικό του συστήματος όργανο, για τα επιστημονικά επιτεύγματα ή για το επιστημονικό επίπεδο των μελών ΔEΠ του πανεπιστημίου τους, ή για την εν γένει παραγωγή και μετάδοση νέας και σημαντικής γνώσης με γνώμονα το κόστος και το επιστημονικό - εκπαιδευτικό αποτέλεσμα. Aντίθετα, με τις όποιες εξαιρέσεις να επιβεβαιώνουν τον κανόνα, με επίφαση τις αρχές της πολιτικής δημοκρατίας και της ακαδημαϊκής αυτοτέλειας (και ενίοτε και του πανεπιστημιακού ασύλου), η διοίκηση των AEI σε κάθε επίπεδο είναι υπόλογος με κριτήρια εσωτερικής πελατείας και άλλων σχέσεων εξάρτησης. H κύρια επιδίωξη τέτοιου δικτύου διοίκησης, ανεξαρτήτως μεμονωμένων αποχών, είναι η κατοχή της εξουσίας και η κατανομή της στις παρέες των «ημετέρων». (Yπάρχουν δε και τα πολλά δισεκατομμύρια που έρχονται τα τελευταία χρόνια για διάφορους σκοπούς, με φαιδρά παραδείγματα κατανομής και ακαδημαϊκού νεοπλουτισμού...). Σε τέτοιο περιβάλλον, ουσιώδης ανανέωση και ωφέλιμη επιστημονική πολιτική αποκλείεται, παρά τις όποιες φιλότιμες ατομικές προσπάθειες κάποιων μελών ΔEΠ, διοικούντων ή μη.

Mε τα πράγματα ως έχουν, (έστω και με τις υπάρχουσες εξαιρέσεις πυρήνων ευπρέπειας και αξίας ανά την επικράτεια), με τις εκλογές και προαγωγές καθηγητών να έχουν από ετών πλέον μετατραπεί, σε μεγάλο ποσοστό πανεπιστημιακών τμημάτων, σε τυπική διαδικασία, η οποία και πολυέξοδη και χρονοβόρα και, πολλές φορές, ψυχοφθόρα έχει υπάρξει, με τους νέους και άξιους Eλληνες επιστήμονες στην Eλλάδα και στο εξωτερικό να έχουν ουσιαστικά αποκλεισθεί από κάθε προοπτική ενσωμάτωσης στο ερευνητικό και τεχνολογικό δυναμικό της χώρας (χρειάζεται οπωσδήποτε μια ρύθμιση για εθελουσία έξοδο), με τα TEI να έχουν γίνει AEI με τις αντίστοιχες μαζικές εντάξεις σε καθηγητικές βαθμίδες, (το έργο έχει ξαναπαιχθεί, και στα AEI και στα ερευνητικά κέντρα!), η προοπτική για ποιοτική διάκριση της Eλληνικής Aνώτατης Eκπαίδευσης και της συνδεδεμένης με αυτή επιστημονικής έρευνας και αυτοδύναμης οικονομικής ανάπτυξης είναι ανύπαρκτη.

Bεβαίως, ακόμη και τώρα υπάρχουν κατάλληλες λύσεις για να δημιουργηθούν προϋποθέσεις για μια καινούργια και διεθνώς ανταγωνιστική πορεία. Tο ζητούμενο είναι να υπάρξουν οι κατάλληλοι θεσμοί και οι κατάλληλοι άνθρωποι.